Akran zorbalığı denildiğinde çoğu kişinin aklına fiziksel şiddet veya kavga gelebilir. Oysa çocuklar ve ergenler arasında yaşanan zorbalık her zaman dışarıdan kolayca fark edilmez.
Bir çocuğun sürekli oyun dışında bırakılması, arkadaş grubundan uzaklaştırılması, hakkında dedikodu yapılması, alay edilmesi veya küçük düşürülmesi de ciddi bir sosyal ve duygusal zorlanma yaratabilir.
Bu nedenle akran zorbalığı yalnızca fiziksel saldırılardan ibaret değildir.
Peki akran zorbalığı nedir, çocuklarda zorbalık nasıl anlaşılır, zorbalığa uğrayan çocuklarda hangi belirtiler görülür ve ebeveynler ne yapmalıdır?
Akran Zorbalığı Nedir?
Akran zorbalığı, çocuklar veya ergenler arasında bir kişinin başka bir çocuğa yönelik olarak tekrarlayan biçimde zarar verici davranışlarda bulunması ve bu ilişkide belirgin bir güç dengesizliğinin bulunmasıyla karakterize edilir.
Bu güç dengesizliği yalnızca fiziksel güçle ilgili değildir. Çocuğun daha popüler olması, daha geniş bir arkadaş grubuna sahip olması veya grup tarafından desteklenmesi de sosyal bir güç dengesizliği oluşturabilir.
Bu nedenle okulda zorbalık yalnızca iki çocuk arasında yaşanan sıradan bir anlaşmazlık olarak değerlendirilmemelidir. Zorbalığın ortaya çıktığı sınıf ortamı, arkadaş grupları ve okul iklimi de sürecin anlaşılmasında önem taşır.
Akran Zorbalığının Türleri Nelerdir?
Zorbalık farklı şekillerde ortaya çıkabilir ve bazı türleri yetişkinler tarafından diğerlerine göre daha zor fark edilebilir.
Fiziksel Zorbalık
İtme, vurma, tekmeleme, eşyalarına zarar verme veya fiziksel olarak tehdit etme gibi davranışlar fiziksel zorbalık kapsamında değerlendirilebilir.
Fiziksel davranışlar çoğu zaman daha görünür olduğu için yetişkinlerin dikkatini daha hızlı çekebilir. Ancak zorbalık her zaman fiziksel değildir.
Sözel Zorbalık
Çocuğun görünüşü, başarısı, ailesi veya herhangi bir özelliği üzerinden sürekli alay edilmesi, küçük düşürülmesi veya aşağılayıcı ifadeler kullanılması sözel zorbalık şeklinde ortaya çıkabilir.
Özellikle “şaka yapıyorduk” şeklinde açıklanan bazı davranışların çocuk üzerinde nasıl bir etki yarattığı önemlidir.
Sosyal ve İlişkisel Zorbalık
Bir çocuğun arkadaş grubundan dışlanması, oyunlara alınmaması, hakkında dedikodu yapılması veya diğer çocukların ona karşı kışkırtılması sosyal ilişkiler üzerinden gerçekleşen zorbalık örnekleri arasında yer alabilir.
Bu davranışlar fiziksel bir iz bırakmayabilir. Ancak çocuk açısından ait olamama, yalnızlık ve reddedilme duygularını beraberinde getirebilir.
Siber Zorbalık
Günümüzde zorbalık yalnızca okul ortamında gerçekleşmeyebilir.
Sosyal medya, mesajlaşma uygulamaları, çevrim içi oyunlar veya diğer dijital platformlar üzerinden yapılan tehdit, aşağılama, dışlama ya da küçük düşürme davranışları da çocuğun sosyal yaşamını etkileyebilir.
Dijital ortamda gerçekleşen zorbalık okul dışında da devam edebildiği için çocuğun kendisini güvende hissettiği alanları azaltabilir.
“Şaka” ile Zorbalık Arasındaki Sınır Nedir?
Çocuklar arasında şakalaşmak ve birbirleriyle takılmak sosyal ilişkilerin bir parçası olabilir. Ancak her davranışı “şaka” olarak değerlendirmek doğru değildir.
Bir davranış:
- Tekrarlıyorsa,
- Çocuklar arasında belirgin bir güç dengesizliği varsa,
- Çocuk kendisini sürekli hedef alınmış hissediyorsa,
- Davranış çocuğun sosyal veya duygusal açıdan zarar görmesine neden oluyorsa,
durumu daha dikkatli değerlendirmek gerekir.
Burada yalnızca davranışı yapan kişinin “Ben şaka yapıyordum.” demesi yeterli değildir. Çocuğun yaşadığı deneyim, davranışın niteliği, tekrarlanma biçimi ve taraflar arasındaki güç ilişkisi birlikte ele alınmalıdır.
Bu nedenle “Çok alıngan.” veya “Herkes onunla böyle şakalaşıyor.” diyerek çocuğun yaşadığı rahatsızlığı küçümsememek önemlidir.
Zorbalığa Uğrayan Çocuk Nasıl Anlaşılır?
Her çocuk zorbalık yaşadığında aynı tepkiyi göstermez.
Bazı çocuklar yaşadıklarını doğrudan anlatabilirken bazıları utanma, korkma veya başına daha kötü şeyler geleceğini düşünme nedeniyle yaşadıklarını gizleyebilir.
Bu nedenle ebeveynlerin davranış değişikliklerine dikkat etmesi önemlidir.
Çocuk:
- Okula gitmek istememeye başlayabilir,
- Okuldan döndüğünde daha içine kapanık olabilir,
- Arkadaşlarıyla görüşmek istemeyebilir,
- Sık sık ağlayabilir,
- Daha öfkeli veya tahammülsüz hale gelebilir,
- Eşyalarının kaybolduğunu veya zarar gördüğünü söyleyebilir,
- Akademik performansında değişiklik yaşayabilir,
- Uyku veya iştahında değişiklikler gösterebilir,
- Tek başına kalmayı tercih edebilir.
Bu belirtilerin hiçbiri tek başına “çocuk zorbalığa uğruyor” anlamına gelmez. Ancak birden fazla değişikliğin aynı dönemde ortaya çıkması ve özellikle okul ortamıyla ilişkili olması durumunda konu üzerinde durmak önemlidir.
Akran Zorbalığının Çocuk ve Ergen Psikolojisine Etkileri
Akran zorbalığı çocukların sosyal ve duygusal iyi oluşunu etkileyebilir.
Zorbalığa maruz kalan bazı çocuklarda kaygı, depresif belirtiler, düşük özsaygı ve okula yönelik olumsuz tutumlar görülebilir.
Özellikle çocuğun kendisini uzun süre boyunca yalnız, dışlanmış veya çaresiz hissetmesi sosyal ilişkilerine ilişkin düşüncelerini de etkileyebilir.
Çocuk zamanla:
“Kimse beni sevmiyor.” “Benimle arkadaş olmak istemiyorlar.” “Bende bir sorun var.” gibi düşünceler geliştirebilir.
Bu nedenle akran zorbalığını yalnızca o anda yaşanan bir olay olarak görmek yerine, çocuğun kendisi ve diğer insanlarla ilgili algısını nasıl etkileyebileceği açısından da değerlendirmek gerekir.
Zorbalığa Uğrayan Çocuk Neden Anlatmayabilir?
Ebeveynlerin sık karşılaştığı durumlardan biri de çocuğun yaşadığı zorbalığı anlatmamasıdır.
Çocuk:
- Daha fazla zorbalığa maruz kalmaktan korkabilir,
- Arkadaşlarını kaybetmek istemeyebilir,
- “Kimse bana inanmaz.” diye düşünebilir,
- Olanlardan utanabilir,
- Ailesinin aşırı tepki vereceğini düşünebilir,
- Yaşadıklarını nasıl anlatacağını bilemeyebilir.
Bu nedenle çocuğun anlatmasını beklemek yerine, ebeveynin açık ve yargılamayan bir iletişim ortamı oluşturması önemlidir.
“Sen niye karşılık vermedin?” veya “Neden daha önce söylemedin?” gibi ifadeler çocuğun kendisini suçlu hissetmesine neden olabilir.
Bunun yerine:
“Böyle bir şey yaşadıysan bunu benimle paylaşabilirsin.”
“Sana inanıyorum ve birlikte ne yapabileceğimize bakabiliriz.” gibi ifadeler kullanılabilir.
Çocuğum Zorbalığa Uğruyor: Ebeveyn Ne Yapmalı?
Çocuğun zorbalığa uğradığından şüphelenildiğinde ilk amaç çocuğu suçlamak veya hemen karşı tarafla yüzleşmek değil, çocuğun güvenliğini ve yaşadığı deneyimi anlamaktır.
Öncelikle çocuğu dinleyin
Çocuğun sözünü kesmeden ve yaşadıklarını küçümsemeden dinlemek önemlidir.
“Boş ver.”
“Sen de onlara karşılık verseydin.”
“Bunlar çocukça şeyler.” gibi ifadeler çocuğun yaşadıklarının önemsenmediğini hissetmesine neden olabilir.
Çocuğa inanıldığını hissettirin
Çocuğun yaşadığı deneyimi anlatabilmesi için güvenli bir iletişim alanına ihtiyacı vardır.
“Bunu benimle paylaştığın için teşekkür ederim.” gibi bir ifade bile çocuğun kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.
Okulla iletişim kurun
Zorbalık okul ortamında gerçekleşiyorsa öğretmen, rehberlik servisi veya okul yönetimiyle iletişim kurulması önemlidir.
Amaç yalnızca zorbalığı yapan çocuğu cezalandırmak değil, çocuğun okul ortamında güvenliğini sağlamak ve sorunun tekrar etmesini önlemektir.
Okulda Psikolojik Güvenlik Neden Önemlidir?
Çocukların okulda yalnızca fiziksel olarak değil, sosyal ve psikolojik açıdan da güvende hissetmeleri önemlidir.
Öğretmenlerin ve okul çalışanlarının:
- Çocukların davranış değişikliklerini fark etmesi,
- Zorbalık iddialarını ciddiye alması,
- Çocukları suçlayıcı bir dil kullanmaması,
- Tekrarlayan dışlama ve aşağılamaları göz ardı etmemesi
koruyucu bir yaklaşımın parçasıdır.
Zorbalık yalnızca zorbalığa maruz kalan çocuğun problemi olarak ele alındığında çözüm sınırlı kalabilir.
Sınıf ortamı, akran grupları ve okul iklimi de sürecin bir parçasıdır.
Ne Zaman Psikolojik Destek Alınmalı?
Her akran çatışması psikolojik destek gerektirmez.
Çocuklar arasında zaman zaman anlaşmazlıklar, tartışmalar ve arkadaşlık sorunları yaşanabilir.
Ancak zorbalık deneyimi çocuğun:
- Okula gitmesini,
- Akademik yaşamını,
- Arkadaşlık ilişkilerini,
- Uyku düzenini,
- Günlük işlevselliğini
belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel destek düşünülebilir.
Özellikle yoğun kaygı, belirgin içe kapanma, sürekli ağlama, okula gitmeyi reddetme, sosyal ilişkilerden uzaklaşma veya uzun süre devam eden davranış değişiklikleri gözleniyorsa çocuğun yaşadığı deneyimin daha kapsamlı değerlendirilmesi yararlı olabilir.
Psikolojik destek sürecinde yalnızca zorbalık olayının kendisi değil, çocuğun yaşadıklarını nasıl anlamlandırdığı, kendisiyle ilgili düşünceleri ve baş etme biçimleri de ele alınabilir.
Sonuç: Görünmeyen Zorbalığı Fark Etmek
Akran zorbalığı her zaman morluklar, kavga veya açık tehditlerle ortaya çıkmaz.
Bazen bir çocuğun sürekli oyun dışında bırakılmasında, arkadaş grubundan uzaklaştırılmasında, hakkında konuşulmasında veya her gün “şaka” adı altında küçük düşürülmesinde kendini gösterebilir.
Bu nedenle ebeveynlerin ve öğretmenlerin yalnızca:
“Fiziksel bir şey oldu mu?” sorusunu değil,
“Bu çocuk okulda ve arkadaşlarının yanında kendisini güvende ve ait hissediyor mu?” sorusunu da sorması önemlidir.
Çocuğun yaşadığı zorlanmayı küçümsememek, onu suçlamadan dinlemek ve gerektiğinde okul ile iş birliği yapmak, zorbalıkla mücadelede önemli adımlardır.
Çünkü okulda güvende hissetmek yalnızca akademik başarı için değil, çocuğun sağlıklı sosyal ve duygusal gelişimi için de önemlidir.
Kaynakça
Olweus, D. (1993). Bullying at school: What we know and what we can do. Blackwell.
Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Çocuğunuzla ilgili endişeleriniz için lütfen bir uzmana danışın.
